Tag Archives: Africa

Lewe na ‘n taxirit

Screenshot 2017-03-11 16.22.03

Ghana se warm strate, mense beweeg per voet vinniger as dié in mouters

In elke groot stad, sal jy baie tyd spandeer in slak-verkeer. In Akkra is meer as 4,5 miljoen mense, en spandeer ons baie sit-sit tyd in ‘n mouter. My oog vang die blink weerkaatsing van ‘n ou wat langs my stop maar sy wieldoppe met kaktus steeksels spin nog verwoed voort. Sy elmboog hang so laag vanuit die venster, ek reken hy kan sy elmboog afskuur om ‘n draai.

Hy’s in ‘n 10-jaar oue taxi, die drywer langs my streel liefderyk oor die blou-wol oortreksel van sy stuurwiel. Hy het moerasgras onder sy vooruit geplak, spoedstrepe op die sypaneel deure, ‘n blomding sonder blare op die lugdraad en ‘n vensterplakker op die agteruit belowe: “lewe na die dood”.

‘n Opge-suupte Corolla in Wes-Afrika kompeteer met enige BMW in Lanasia! Spoed en robot-tot-robot gejaery is nie hierdie petrolkoppe se ding nie, maar hulle kan kersvashou by enige Indiër-taxi of Benoni-boertjie se mouterdekorasie. Hulle kry hulle giggels deur wip-wip in te druk, skoor te soek en lanie 4×4 manne te irriteer met hulle rem-aksie wanneer hulle voor hulle indruk. Blink chroomknoppe op die rathefboom, rooi kunsleer tossels flikvlooi voor die windfiltreerder en wys hulle status. Bont plakkers en kerklike seëninge is beslis die gewildste dekorasies op ou skraap en stampmerke.

Screenshot 2017-03-11 16.22.56.png

Enige iets om uit te staan – hierdie mouter totaal en al met Ghana lap ‘versier’

Taxi ry is goedkoop, so beskikbaar soos sonlig, en vreesaanjaend as jy nie die ding oopkop benader nie. Voordat ek my lewensdraadjie oorlewer aan ‘n taxibestuurder hierlangs, is daar ‘n paar praktiese goete wat ek oorweeg. Alle taxi’s het; volgens wet, kanarie geel geverfde hoekpanele. Hulle sluip stadig op en af in die strate, en toet-toet vir potensieële passasiers. Om ‘n taxi te stop, verbeel jou jy tik ‘n kind op die kop, handpalm na onder, so heuphoogte. As die taxi se remme skree, of die ding eers gestop kry 10-meter verder as waar jy staan, neem die volgende ene! Voordat jy inklouter, loer gou binne-in, of die sitplekke nie vervang is met houtbankies nie, en of jy nie deur die vloerpanele sien nie. Onderhandel met ‘n stywe lip oor die prys, en as jy nie van die man se houding hou, of sy Engels verstaan nie, of vermoed hy het weke laas gestort; sê eenvoudig jy het van plan verander. Hulle buffelagtigheid en minagtige proes deur tuit lippe skrik my lankal nie meer nie. ‘n Volgende taxi sal gou genoeg verbykom.

As jy eers sit, groet die drywer en vind iets in die mouter om hom oor te komplimenteer. Of hy dit nou verdien of nie, daai mouter is sy hele lewe en die inkomste van ‘n huis vol honger bêkkies. Al sweer hy dat hy weet waarheen jy wil gaan, hou maar ‘google maps‘ oop op jou slimfoontjie, en stel voor watter kant toe hy moet afdraai. Sodra die taxidrywer sien jy ken van watter rigting jy in wil gaan, sal hy nie probeer om weer oor die prys te onderhandel nie. Ek weier dat hy enige ander passasiers padlangs optel, en sluit self my eie deure langs my. As jy oppad lus vir ‘n koue bottel water, lugtyd of eetgoed wil koop van die straatsmouse af, vra vir taxidrywer om vir jou te koop, sodoende kry jy dit nog goedkoper.

Screenshot 2017-03-11 16.21.31

Almal ry met seëninge al oor die mouter vasgeplak

Die meeste taxi drywers is baie nuuskierig oor onse “Obruni’s” (beskrywende naam vir witmense in Ghana). Hulle het respek vir familie, ander se huwelike, en mense met kinders, so vertel ek in ‘n geoefende drie sinne hoe lekker ons hier woon, en erg ons na Namibië terugverlang, en hoe hard my kinners op universiteit swot. Dan vra ek of hy kinders het en hoe lank hy al taxi ry, en voor ek my oë uitvee is ek by my bestemming. Moenie uitklim voor jy jou kleingeld in die hand het nie, hy ry dalk net weg en “vergeet van jou kleingeld”. Ek groet altyd met “hoop jy kry baie besigheid vandag…”.

In die begin dae het ek in ‘n taxi sonder sleutel beland wat die ou eers blousel draad onder die stuurwiel moes ‘hotwire’ om mee te ry. Ek was ‘n in tonnelbrug toe die een taxi ‘n spogmotor stamp, en almal uitspring en gelyk aan die skree gaan. ‘n Mede passasier het my ‘n lewendige hoender aangegee “om vas te hou” en ene het selfs ‘n dag later my selfoon teruggebring wat op die sitplek uitgeval het.

Screenshot 2017-03-11 16.08.59

Vir diegene wat nog steeds skrikkerig is, daar is nou die opsie van vroulike taxidrywers in Accra. Een só spoggerige vrou is: Esenam Nyador aka Miss Taxi. Vir die wat na haar soek: +(233)55 505 0950 – Skype: misstaxi13 …lees hier oor haar

Screenshot 2017-03-11 15.57.32

Essenam staan trots by haar Taxi

Met die regte benadering, kan daar waarheid steek in die vensterplakker: “lewe na die dood”, of ‘n lewe na jou eerste taxirit.

Wurg die kuiken dood

click here for the English translation of this

 

 

Ons krag in Akkra is soos goedkoop Krismis liggies, aan en af, en daar is dele wat net nie werk nie.  Die president van Ghana is in ‘n wedloop vir herverkiesing in Desember.  Nou sweer hy hoog en laag daar is nie ‘probleme’ met die krag nie.  Ja-wel as dit lyk soos stront en stink soos stront gaan dit seker nie proe soos dit nie, net want hy sê so nie!  Maar vanoggend kom die bestuur van ons kompleks net eenvoudig ‘n stewige rekenig afgee vir additionele brandstof gebruik vir die kragopwekker. Die opsie is maklik – betaal of sit sonder krag en water en internet.

 

Politikuste orals oor is almal glibberigge haaie wat met blink ronde ogies vir jou sê hulle is ‘anders’, want húlle is die eén uitsondering wat jou nie sal byt nie… Ha! Dis in hulle gene om te lieg en te bedrieg – maar dis ‘n kuns om dit te kamofleer met groot woorde en spin-dokters wat die wol oor Jan-alleman se dowwe ogies trek.  Toevallig besef ek Trump met sy President aspirasies en jons teen immigrante staan self agter die deur. Sy moeder is ‘n immigrant vanuit Skotland en sy huidige vrou-nommer-drie is self ‘n immigrant vanuit Slowenië.  En hy gil en skree dat immigrante Amerikaners se werksgeleenthede kom dief.  Ai, sal mense tog ooit vanuit geskiedenis leer?  Trump wil weer mure bou; daar’s ‘n rede hoekom die Berlynsemuur nie meer staan nie.

 

Ek onthou kleintyd die storie van ‘n boer wat ‘n kuiken, ‘n handvol saad en ‘n jakkals oor ‘n rivier moes neem met  ‘n kanoe. Maar hy kan net een oor die rivier roei, anders word daar gevreet of gesink; sien? So hoe gedaan?  Hy neem die kuiken oor, laat die jakkals en saad op die wal.  Dan neem hy die saad oor, laat dit op die wal en bring die kuiken terug.  Roei die jakkals oor en gaan finaal die kuiken haal.

 

Miskien is dit beter om eers die jakkals oor te neem want hy gaan in elkgeval weghol as jy hom alleen los en wegroei met die kuiken.  Dan kom kry jy die kuiken, en doen ‘n ‘Heimlich’-manoever op die kuiken om die gevrete saad terug te kry.  Daar’s geen rede hoekom daai kuiken drie keer oor en weer geroei moet word nie. Dis ‘n kuiken, nie ‘n wittebrood nie. Miskien moet die kuiken eerder gewurg word sodat mens die saad herwin tydens die slagproses?

 

Hoe meer ek daaraan dink – is daai kuiken ‘n politikus. Vreet is in sy natuur, so jy kan net jou verliese terugkry  as jy ken van die ‘Heimlic’-manoever.   Politikuste word soos wittebrood op en af gevlieg tussen Kaapstad en Pretoria se parlementsittings.  Ek sien net blink dikkes in die kiekies.  Uitgevreet as jy my vra.

 

Daai boer is Jan-allerman wat al die werk moet doen en net ‘n handvol saad het om daarvoor te wys. Daai geroeiery op en af is seker maar ‘n spieëlbeeld van ‘n tipiese besoek aan ‘n goeverment of munisipaliteits afdeling. Dié kant en daai kant word mens mos rondgestuur.

 

Maar wie is die jakkals?  Die jakkals is die publiek wat passief staan en alles om hom net bekyk; passief. Jakkals wil rondgeroei word, en saam vreet, maar hol eerder weg as om sy kruisie te gaan trek om ‘n verandering te maak.  Sien nie sommer ‘n jakkals elke dag nie – hoor hulle net kerm, kerm, kerm.  Ek pluk my kuitspiere styf elke keer as iemand net kerm sonder om ‘n oplossing te bied vir ‘n probleem.  En as jy hulle vra of hulle geregistreer het vir die verkiesings op 3 Augustus, is hulle skielik dom.

 

 

Stokstyf…

Om ‘n expat te wees in enige ander land as jou geboorteland klink misterieus, en dramaties eksoties vir my familie en vriende. Vir die een of ander rede het hulle hierdie verwronge idee dat ek vliegtuie nader wink soos taxi’s, en vlinderagtig gaat net waar en wanneer my gemoedsbevlieging my neem? Miskien omdat ons nooit ooit met ’n ander vorm van reis tuis aanland nie? Daar is min wat ons hier in Akkra in gemeen het met die leefwyse in Windhoek. My hartklop verloor sommer ritme wanneer ek besef hoeveel ons uitmis op goete soos Kermis, vleisfees, filmteaters, boeremarkte, kunstefeeste, straatoptogte, bierfeeste, reënruik, rugby en krieket ondersteun langs die veld en sterre tel vanaf die stoep.

 

Nou in Desember-vakansie snuffel Lena en ek, in dieselfde supermark, vir sonbrandroom. “Haai sjoe” koer Lena, “jy’s my mees exotic-maaitjie wat ek ken.” Slaat my met ‘n nat vis, stokstyf! My Vrystaat-man bloos hom roos-rooi as ek hom vertel sy vrou is ‘eksoties’ gereken. Lena en ek het in die laaste ses jaar een keer kontak gehad; toe sy ‘n teks gestuur het om haar seun se skoolkermis kaartjies wou smous. Daai einste seun gaan nou graad vang, as die Universiteit nog nie afgebrand is nie. Ek besef almal van my vriende het aanbeweeg, verjaardae en Kersfees gevier en gebraai en kinders groot gemaak en kontak verloor met ons. Vriendskappe se hande – het vashou verloor. Uit die oog en uit die hart. Iewers lê ‘n groot verlies waarmee ek moet somme maak.

 

Geen mens kom na Akkra vir ‘n jollietyd of vakansie nie. Jy’s hier want daar is nie werk in RSA vir jou nie, of jy beskik oor ‘n talent wat hier te kort skiet. Al daai bloedjong ronde Amerikaners met hulle loop-kieries, wat bulder soos oumense met gehoor probleme –kom om hulle ‘African roots’ te soek. Dit tel nie vir toerisme in Akkra nie. Dis net domgeit, hulle word behendig verlig van hulle dik dollar rolle, elke keer as hulle driekeer meer betaal sonder om te kibbel oor pryse. Mens bly nuwe gesinne ontmoet en gou kuier almal oor en weer. Die enigste konstant hier langs is verandering. Ons het nou opgehou tel hoeveel keer ons vriende moes groet wanneer ‘n kontrak klaarmaak, en hulle na ‘n ander land verhuis.

Screenshot 2016-03-07 23.05.30

Ek maak dit nie ‘n gewoonte om met Karma te lol nie, maar Akkra het so bekruip manier om jou wieletjies af te blaas. Vanoggend is ek is so boos ek kan ‘n krokodil oopbek soen! My Vrystaat-seun se nuwe spierwit hemp is nou vaal grys, met ‘n tint van kots-groen. Onse Kombuis-feëtjie wys my trots sy het onthou om die kraag en voorarms met ‘n blik stysel by te kom. Dis juis hoe sy die geen-stryk hemp se kreukels permanent stokstyf gekry het. Hier is nie ‘n Trappers Trading of Cape Union winkel waar ek sy splinternuwe hemp kan vervang nie. Ek byt my onderlip tot ek bloed proe. Enige iets om die trane te keer. Laat aand vra Vrystaat-lief of dit trane van hartseer of woede was. Ek onthou nie nou nie; deesdae is dit meer gereeld dat ek bars om groot emosie wat my oorweldig, terug te hou van vreemdes.

 

Ouma Henna se wyse woorde steek laatnag iewers in die newels vas. Mens mog nooit iemand ignoreer wat jou lief het, vir jou omgee of na jou verlang nie. Eendag skrik jy wakker en besef jy het jou hele Maan verloor terwyl jy tyd gemors het om sterre te tel.  Maar tel iemand jou ster?  Dit voel al hoe meer soos igroneer…

 

Slaap is my nie beskore nie. Ek lê stokstyf en tel my seëninge op die koue badkamervloer. Dis die koelste deel van die huis want vanaand is die krag weer af. Dis donker Afrika, misterieus – niemand het voorsiening gemaak vir diesel vir die kragopwekker nie. Eksoties…

Nuwejaarsvoornemes…

Volgens Scrappy griffel ons oor Nuwejaarsvoornemes

 

Mense wat my ken, weet ek is die besige soort. Anderdag vra iemand vir my uit die bloute, “wat jaag my so”?

 

Dae lank het die antwoord my kop omgedop.

 

Toe slaat dit my! Op ses-en-veertig, het ek reeds my Pa met vyf jaar oorleef. Ek was maar ‘n jaar uit die skool to hy eendag in die fleur van sy lewe, op een-en-veertig omkap, mossiedood voordat hy die grond tref: hartaanval.

 

My Pa was ‘n interessante ou. Hy het vyf-uur elke oggend opgestaan, moerkoffie bekertjie in die hand gesit op die stoep en wag vir die son om op te kom. Hy het gesit en Bybel lees, in sy kamer of op die stoep. Lang stukke onderstreep en aantekeninge in die kantlyntjies in fynskrif gemaak. In die kombuis was sy eenvoudige potjie ‘puthu-pap’ op die stoofplaat aan die gang. Volgens hom het hy ‘n hele ekstra lewe gelewe, siende dat hy ten minste ‘n uur of drie vroeër as ander mense opgestaan het.

 

Ek het min erg aan verlepte nuwejaarsvoornemes soos gewig verloor, gesonder eet, minder stress – om maar aan ‘n paar floues te dink.

Screenshot 2016-01-11 20.44.34

My voornemes is goeters om te doen. Voordat my uurglas uitloop, moet ek nog baie beleef en sien en doen.

 

Elke jaar wil ek reis, na ‘n plek in Afrika, en een vêr weg. In 2016 wil ek swem in warm see-blou water, eilande rondom Portugal gaan sien, ook reis na Indonesië, Vietnam, miskien Mayanmar, en Australië as daar genoeg verlof tyd is.

 

In die Okawango Delta moet ek honderde olifante gaan beloer, en iewers op ‘n hout kanoe gaan roei op ‘n breë rivier – lekker laag in die koel water. Tiervis moet ek vang en ek het nog nooit probeer laslapwerk doen nie. Fotografie klasse wag op my, en dan is daar nog soveel mooi boeke en digbundels wat ek moet raaklees.

 

Ek wil ‘n olifant bad, in ‘n hangmat op ‘n tropiese eiland wieg, kaalvoet deur ‘n rysland stap, vuurvliegies vang in ‘n glasbottel vang. Daar’s ‘n kraamkliniek wat ek moet klaar bou aan die anderkant van die Voltameer in Ghana.

Screenshot 2016-01-11 20.48.38

My lysie van dinge om te doen is nog veel langer – kan hierdie jaar se plannetjies oorloop in volgende jaar, of tel dit nie?

Makola market in Accra-Ghana

When in Rome – do as the Romans do!

Annatjie in Makola

Annatjie Maylon loved her first ever Makola Market excursion

There are a few adventurous things  every tourist to Accra (Ghana-West Africa) should venture out and definitely do. Visiting a market should rate somewhere high on your top ten experiences.

 

 

 

Of course it helps if you have access to a bat crazy friend to guide you to all the lovely spots. Just kidding. A healthy dose of humour and an open mind goes a long way into grasping a bit of culture and appreciating West Africa’s smiles and spontaneity.

Fabric Market - Makola

Hilde is famous , we went shopping in the fabric section for West African Wax Prints

Louisa en daniel in mark

Louisa van Jaarsveld and I in the yam market

According to Wikipedia: Makola Market is a renowned market place and shopping district in the centre of the city of Accra, the capital of Ghana. One can find a wide array of products being sold in the markets and its surrounding streets, from car parts to land snails.

 

 

This slideshow requires JavaScript.

 

Space is cramped and very limited. A trader can stack all her goods on a tiny wonky table, and it’s best to point to something that interest you rather than trying to remove it yourself, and risking tumbling her whole display of goods over. So watch your step, keep your dress folds wrapped closely to your legs as not to get it snagged on a jagged edge of a tabletop-shop. Never lean over or against a trader’s goods, and be mindful not to bump things over while meandering your way through the limited walkways. They often kick up a huge fuss and swat you away like a pesky fly –if you obstruct potential buyers’ view while waiting or standing in front of a stall.

Makola gestapel

Goods are stacked high up on small tables

Be prepared to be overwhelmed with the onslaught of a thousand colours and smells. Sanitation is not the first priority, trading is. Initially the market seems haphazard and there is no plan or reason to the layout, but nothing can be further from the truth. Ask anybody where is the textile section, or stationary, of vegetables, or tin section, the timber market, the beading section, the secondhand clothing and the new clothing section, and the list goes on and on…

 

Makola tin market

This is the tin market section where an array of kitchen pots and pans are on offer.

It’s safe, but a bit of street savvy goes a long way. Tourists will be sussed by the quality shoes they wear (try Chinese one-dollar-flip-flops), their expensive watch (leave it at home), their new treads (old worn and faded t-shirt), excessive jewelry just a wedding band is advisable) and all of this will determine the initial asking price. Whatever the initial asking price is, you should offer half of it, and then finally settle on a buying price or “last price” just above half of the first asking price. Walking away if the price does not suit you is another skill to learn quickly. If you don’t fancy the trader’s haggling (they become too aggressive, dismissive or blatant insulting), then the best opt-out of a sale is to state, “in fact I don’t need it, or actually don’t like the colour” and walk away.

 

Haggling for a single item can be done in a minute flat or about five to seven minutes or longer if the item is old or expensive. So be patient, and never try to ‘rush’ through the market. Not haggling is just silly as you’ll end up paying double for everything. It helps to have small notes, and there are crafty pick pockets, so keep your money folded and tucked into different hiding places.

 

It’s extremely hot and sticky.

Gonda koop lap

My friend, Gonda Olivier was hot, but loved the Ghana colourful fabrics

Imagine sitting in the African sun, exposed all day, or having to carry  heavy market loads up and down narrow dusty alleys, someone is going to sweat, bump into you, and everyone will be hot an bothered.

Thousands of people go to the markets on a daily basis. So dress in cottons, buy a bamboo hand fan, women are advised to respect the African culture and wear a skirt, or be content with a clingy and rather aggressive inconsiderate suitor or two.

When the heat becomes unbearable, relax and ask for a ‘minerals seller’ and snap; someone will produce an ice cold Coke or Sprite or Fanta. Sit and take a five-minute breather and just take time to observe the hustle and bustle.

Many people don’t mind their photos taken, so after asking permission, they often strike a pose or surprise you with the biggest toothy smile you can possibly imagine. I understand that some of the older folk or even the Muslim community object, and I respect their privacy. I do get annoyed when traders demand money if they are to be photographed and I flatly refuse to pay up. Two minutes further up the same market alley, someone will definitely grant you some photo shots without demanding a payment upfront.

I hope you have an enthusiastic friend somewhere – ready to take you shopping, and guide you along the busy shopping alleys of an African Market.

It’s a fabulous African experience.

Monrovia toe vir ‘n “joy-ride”

‘n Mens kan sommer baie leer by ‘n hond. Goete soos lê en dut in die son.  Drink baie water. Vat ‘n joy-ride elke kans wat jy kan!

My Ouma was reg toe sy sê ek is nes ‘n Maltees-hond: As die wiele draai – dan wil ek saam vir ‘n “joy”-ride. So gebeur dit dat my man gaan besighed doen in Liberië – Monrovia; ek wil saam –te bang en nuuskierig ek mis iets. Die Liberiese ambesade is in ‘n ou Koloniale herehuis stapafstand van waar ons woon in Akkra. As mens vir die vier ambesadestaflede, van die Kollenel se hoender, middagete koop, kry jy die drie-dae-wagtyd visas; sommer dieselfde middag nog.

Daar voel ek toe sommer baie veilig op my heel eerste presidentsieële vlug. Swoosh trek sulke slap Mercedes Benz mouters langs die vliegtuig in. Daar vlieg President Ellen Johnson Sirleaf en haar gevolg van vier dames saam.

President van LiberiaDis opmerklik dat so te sê al die witmans op ons vlug Afrikaanse myners, is – kakie kortbroekies en boepies wat span oor golfhemde. Hulle lyk ernstig – niks tyd vir grappies nie.  Die Liberiese Afrika-manne sit stokstyf die hele vlug deur onder wye Texas-cowboy hoede en agter Top Gun-donkerbrille. Met al daai Amerikaners wat heeltyd kom “peace keep” en olie soek en tap  – kan ek die Texas-invloed, duidelik sien.

Grootoog loer ek na al die reuse riviere hoe nader ons aan Monrovia se lughawe kom. Sekerlik kan net die Amesone riviere groter wees? Die president klim eerste af – baie interessant; net vrouens as lyfwagte. Sy bedank en groet almal en spoed daar weg.

Dit stort reën onverpoost.

Ook maar blond- ek was so opgewonde oor al die wildvreemde dinge wat my voorlê, dat ek my plat Apple Mac-maaitjie net daar in Akkra, op die lughawe se stukkende stoel vergeet. Ons klim ‘n taxi vir ‘n uur se rit na die kusstad, Monrovia. Drie oproepe later, nog oppad na die hotel- bevestig my man my Mac-maaitjie is teruggevind en ‘n oulike Ghanaian vrou hou dit in veilige bewaring op die Akkra lughawe vir my. Met my geloof herstel in die ganse mensdom, ry ons voort.

Die pad is goed en ek sit agter in die mouter en druk my neus teen die venster en kyk die reën en statjies buite verbyglip.  By ‘n T-aansluiting druk ‘n nat-agter-die-ore-donkerbril-soldaat sy AK47 in ons taxidrywer se neus op. Trurat agtertoe, want die President se sirene-kawelkade loei verby en daar bevind ek myself skielik tussen die sitplekke van die taxi toe ‘n groot vier by vier ons gatslag van agteraf. Heeldag se polisiedrama en grootgeld -as dit in Ghana was! Die taxi bestuurder vlieg om die mouterkar, gryp die buffer en gooi dit in die kattebak. Ons is stil-oorbluf. “Ok…ok”, sê-vra sy. Ons knik en daar ry sy verder, “no life-loss”, verklaar sy en daar gaat ons voort.

Ons word met hartlikheid ontvang in die Hotel. Dis net Amerikaase “peace keepers” en UN bloudoppe al om ons.  Snazzy Hotel, “baie fênsie” sou my vriendin Louisa opmerk.

Te pragtig - heerlike kos - en vriendelike staf.

Te pragtig – heerlike kos – en vriendelike staf.

Liberië het die hoogste tropiesereënval in Afrika – en daar’s reënwoud ondeurdringbare bosse en orals is reëwaterpoele waardeur mense knie-diep ploeter – hulle onthou nog waar is die voetpaadjie en slote. Dit lyk soos elke ander Afrikaland, ingerygde bont twee vertrek sementsteen huisies met sinkplaat-platdakke. In ons drie dae besoek, het dit vir enkele ure, opgehou strortreën.

Hier rits ons deur die water rond na een van die lap-informele markte

Hier rits ons deur die water rond na een van die lap-informele markte

Elke derde, fênsie vier-by-vier mouter is beplak as een of ander hulp organisasie. Die res is ou 1970-vergete roeskoetse soos Peugeot en Datsun. Met ‘n vrou as president, is die meeste wagte Indiese en Israeli vroue soldate. My taxi bestuurder is ‘n vrou – in soldaat soorgelyke univorm, die hotel loodgieter en padwerkers en vulstasie werkers is almal vrouens.   Voor jy by enige hotel, restaurant, geld wisselaar, supermark instap, word jy met ‘n temperatuur plastiek pistool op die voorkop gerooi-kol. Net met ‘n normale temperatuur kan jy voort. Orals staan waterkanne en pompieseep-middels. Voordat jy iewers instap – was jy hande. Al die water van die spoggerige hotelkrane is roesbruin, al die ander water orals van krane en toiletter is rooibruin. Net bottelwater is sprankelskoon.

Die Liberiese mense slurp hulle woorde se sterte in as hulle al bulderend Engels praat. “Ca I ge yu a be, Ma?” is “Can I get you a beer, Mate?” en jy moet fyn luister om kop of stert uit te maak.

Ek was na die informele mark toe om bont Afrika lap te koop. Als is verspoel, mense vra waar in Amerika ek vandaan kom.

Met net een wit Afrika boorling - klomp glimlagte en verbaasdheid

Met net een wit Afrika boorling – klomp glimlagte en verbaasdheid

Van hulle ontmoet vir die eerste keer wit gebore Afrika-boorling en klap so in die sit, hulle knieknoppe van verbaasdheid. ‘n Paar vra of ek nie Albino geboe is nie.  Als is geprys in Amerikaanse dollar eenhede. Die lokale geldeenheid is soos die Zim dollar in sy peetjie in.

Bont Afrika Lap gekoop in Monrovia

Bont Afrika Lap gekoop in Monrovia

Na drie dae is als te snel verby. Ebola of te nôt – ek sit en wag by die voordeur vir my volgende joy-ride.

West African family in UK

Wys my jou ore…

Oumense weet hoe om goeters op te gaar. Toenterjare werk ek agter ‘n toonbank in die Britse paspoort afdeling in Akkra. Nou sien, Ghana was mos ook ‘n Britse Kolonie, en daai tyd het hulle honderde-der-duisende Wes-Afrika boorlinge geleerdheid gegee in Britanje. Heeltemal gratis en verniet. Hulle het mekaar gevind, oor die water, kinners by die dosyne gekry en deesdae staan daai kinners op strepe reg vir Britse paspoorte.

So beginner die ding weer van voor af, daai gratis leerdery oor die water en als.

Kinders wat daar in Engelland gebore was het name soos James, Arthur, Martin, John, Paul en Timothy gekry. Elke tweede meisiekind was Mary, Elizabeth of Anne genoem. Om ‘n Britse paspoort te kry is nie kinnerspeletjies nie, behalwe as hulle binne gemeenskap of op Britse grond gebore is.

Die eerste afskrikmiddel is ‘n verskriklike lang lys van dokumentasie en die tweede, is die prys van die paspoortaansoek. Boorlinge van Akkra skrik nie maklik nie. Hulle arriveer met ‘n soetkys vol geel-oor vlentertjies papiere. Elke ding op papier het waarde. Het dit nou ‘n lint strikkie of spatsel glittertjie by, is dit in sneespapier toegedraai. Bootkaartjies – ja daai tyd het hulle nog vir drie weke geskip oor die water.

Vandag arriveer hulle nog net so per skip in Italië– daars net geen bootkaartjies of plek in die Universiteit nie.

Hulle haal met trots, swart-en-wit kiekies uit; wys kindergesiggies in grootwiel stoot-prêms, toegewikkel in spierwit kant en wol. In party fotos staan piepklein Afrika kindertjies kniediep in spierwit sneeu – jy sien net ore. Sonder die traditionele sny-strepie-patrone op die wange. Gedwee vertel hulle van al die reeks inentings en stoot ‘n Kliniekgesondheidskaart onderdeur die koëlvasteglas. Dan is daar die doop gelukwensings kaartjies. Regte egte outydse geel geblykte twee-lyn-geplakte telegramme vanaf Akkra met doop gelukwensings.

As ‘n Britse geboorte bevestig is, moet mens net bevestig die nuwe jong studentekind voor jou, nog dieselfde Britse geboorteling is. Dis effe moeiliker gedaan as gesê. Alle aansoeke was nie so volledig nie. Sodra die nuut gegradueerdes na Wes Afrika terugkom het veel erger dinge hulle oorgekom. Sommige se rekordhouding het sporadies gevolg. Baie minder kiekies is geneem. Mense het nie meer bankboekies inskrywings gemaak nie. Meeste het gevoel al daai inentings was totaal oorbodig. Tradisionele dokters maak nie kliniekkaart inskrywings nie. Hulle het nog stringe kinders bygehad waarvan enkelinge- polio, Thyphoid, ontwatering, klinkhoes, Malari, waterpokkies, geelsug en skarlakenkoors oorleef het.

‘n Vrou in Wes Afrika het gemiddeld agt kinders waarvan twee of drie in daai tyd oorleef het. Hier en daar is ‘n skool rapport – met ander lokale kindername. Handgeskryf met reënwatermerke en mottegate gevreet. In Engelland moes hulle inpas met fênsie Ingelse name, maar hier in donker Afrika dra jou naam swaar betekenis. Meeste ouens weet nie wanneer hulle gebore is nie. Jy kry antwoord soos “in the rainy season”, of “after my third born sister…” Maar hierlangs het elke jaar het drie reën seisoene. Verjaarsdae word nie hier gevier nie. Net naam-gee-dag en groot opperste paartie as jy die dag in sooie toegeskoffel word.

Ons soek net ore op die kiekies.

As die kind hier voor jou staan kyk jy diep – na die ore. Sien die een ding wat van kindsbeen nooit ooit aan jou veel verander nie – is jou ore. En daardie wang snyseltjies word net gedoen deur die hoofman of stat se tradisionele dokters vir kinders jonger as twee jaar. Dit dui aan van watter stat of area jy afkomstig is. Hierso noem hulle dit ‘beautification’.

Ook maar net mens. Party prober enige truuk om ietsie soortvan verniet te kry. Die gevolg is dat menigte voornemende student ‘n paspoort geweier is omdat hulle totaal en al ander ore het as tydens geboorte, of splinternuwe mooimaak-wang-snysel-stepies het. Natuurlik was DNA toetse en tanne skanderings (om ouderdom te bepaal) ‘n opsie, maar hulle het maar minder as twee present het positiewe resultate gelewer.

Mense lieg, maar kiekies lieg nie.

Dis nou reeds gewoonte, wys my ‘n toentertyd-kiekie, en ek kyk jou ore; daai tyd en vandag….

Water orals

Tien-jaar se reën

Vir dae reeds reën dit onophoudellik- gemiddeld vyf ure se reën per dag. Die groot tien-jaar-se-reën is hier.

Elke tien-jaar reën dit hier in Akkra, soveel so; dat mense vir ‘n dekade later vir hulle kinders daarvan vertel. In die loop van ‘n paar dae is die totale reënval meer as twee jaar se gesamentlike reënval. Dis tien-jaar later en weer sulke tyd. Laas toe dit so was, het my nat wasgoed gemuf. My kinnertjies was soos groot honne in ‘n krat; opgeskeep met hulleself en wou net heeltyd uit!

Water wat vloed

Water wat vloed

Wanneer dit so woes reën, kan jy nie anders as om aan die Ark en Noag te dink nie. Wanneer jy sien hoe minibusse en vier-by-vier voertuie soos kurkproppies in waterslote afdryf, besef jy hoe sterk is water.

Mouters lê in slote

Mouters lê in slote

Noag moes sy storie geken het. Dae lank, aaneen, stort reën dit vanuit die hemel. Swaar wolke hang net bô die huisdak, verskemerde daglig en en emmersvol water orals. Die grondwatervlak is versadig. Water stroom bo-oor die stoepie tot teenaan die glasdeure, die voordeur se matjie dryf soos water by die voordeur instoot. My kat Misca lê op die hoogste stoelleuning en loer na buite. Waar gaan die voëls om droog te bly? Almal het tog nie waterdigte neste nie. Hoe maak die derduisende vrugtevlêrmuise as hulle nie elke aand kan wegvlie om vrugte boorde te gaan plunder nie?

Vlermuis se kind innie reën

Vlermuis se kind innie reën

Vrek hulle maar van honger of versuip hulle so onderstebo waar hulle in bome hang?

Die elende is orals op die nuus. Mense soek skuiling onder ‘n vulstasie se afdak en honderd plus siele ontkom in ‘n ernstige ontploffing.

Vulstasie se ontploffing

Vulstasie se ontploffing

Ons nuuslesers rapporteer van drenkelinge en eiendomskade.

Voertuie wat skuiling gaan soek het onder dak van 'n vulstasie

Voertuie wat skuiling gaan soek het onder dak van ‘n vulstasie

Die hele stad is sonder krag en diesel vir opwekkers is skaars soos hoendertanne. Akkra is gebou met Franse oop rioolslote wat met goeie reënval veronderstel is om oop te spoel. Die ligging van Akkra; plat langs die see – beplan vir vierhonderd-duisend-inwoners maar met meer as vier miljoen bewoners; se sommetjies werk nie. Iedere inwoner dra by tot die plastiek besoedeling probleem.

Gister het ek pannekoek gebak, maar dis nie dieselfde nie want die temperatuur kwik haak op twee-en-dertig vas. Reën of te nôt! Met een-honderd present humiditeit is dit beknop en plak-warm. Reënkyk is net soos vuur-kyk in die aand. Ons het diep-sit kampstoele staan gemaak op die stoep, en reën gekyk met rooiwyn innie hand. Te mooi. Vannaand maak ek vetkoek en kerrievulsel; en beplan reën-kyk.

In Namibië loop ek gereeld uit in die reën, staan sopnat, arms uitgestrek, gesig na bô, tong uit, en proe. Daarso proe vars reënwater na stof, soetwater met ‘n sout na-smaak.

Reën proe

Reën proe

Hier is dit heel anders, die reën is bedompig, ruik na brandskaap en proe soos droog bokkems en biltong sonder sout en lawwe asyn. In Namibië wag jy die reën in, vir dae lank bondel en pak die wolke saam – hier in Akkra is die geboue op ‘n knop ingeryg, jy hoor die reën lank voorday jy dit sien of ruik.

Die meeste skole is toe vandag. Mense sukkel om betyds by die werk te wees, daar’s orals waterstrome, padskade en bome oor die pad. Ek hoor kindertjies se uitgelate gille en gaan kyk wat aangaan. Hulle is kaalvoet, deurnat, malkop besig om rond te hol en speel in die straat voor ons huis – hulle voel sekerlik soos honne vasgevang in ‘n krat.

Deurnat kinners in die reën

Deurnat kinners in die reën

Die voëls gaan te kere asof hulle weet waar Noag se ark geparkeer is. Daar is ‘n vendusie van kraaie langs die watervoor – ‘n bok dryf in die watersloot, dik pens en pote in die lug. Dit reën nog – net sag, maar daai bok dryf fluks see se kant toe.

Marmervloere, gestoffeerde stoele, heilige stilte

Fluisters in Akkra se Banksale

Na gisternag se tropiese heelnag-deur reënbui, is die humiditeit dik om my. Die sonnetjie trek stoom uit die nat teer, waar ek voor die ATM staan en wag. “Bliep”-net een Ghananese-boorling vlak voor my besig met die ATM. Die ATM spoeg ‘n kwitansie uit en die jongman voor my sê beleefd “Dankie”!  Miskien is die skerp oggendsonnetjie, en ek het nie mooi gehoor nie. “Bleeep” -Minute sleep stadig verby. Middelvinger-en-duim se vingerpunte in aanraking, ‘lekker diep asemhaal en rustig asemhaal’; dink ek by myself. ”Bliep” Nog ‘n “Dankie” van die ATM-verbruiker. My ore lieg nie vir my nie.

Ghanese hou van banksale en hulle vertrou hierdie hele ATM-bedryf glad nie.

Hulle hou van tydmors dink ek.

Ek hoor hom in die gruisklippies aangeskuifel kom, lank voordat ek hom sien; so krom grys-bleskop Omie. Regvoor die dubbel tintglasdeure van die bank sit hy sy leerhandtas neer, staan hy wydsbeen sy refleksie en bekyk. “Bliep”. Tydsaam pluk-pluk hy sy Mandela-kraaghemp se soompunte oor sy kerkbroek. Hy vroetel in broeksak vir ‘n witsakdoek en vryf ‘n paar keer die blinksweet van sy bles en voorkop. “Bleep”. Met moeite buk hy vooroor en fladder hy ‘n stoffie vanaf sy poetsskoene af. Dan tel hy weer sy leertassie op, trek sy kromskouertjies terug en stap kiertsregop, Zennith Bank binne. “Bliep”nog ‘n kwitansie en nog ‘n “Dankie” voor my.

 Ai, ek sal verouder hierlangs in die son; my geduld eensklaps opgedroog. “Is die ATM stukkend?” vra en die enkeling voor my. “Hello” ek is Akim” groet die jongman kamma verbaas en erg vriendelik. “Nou hoekom is jy amper vyftien minute reeds besig?” vra ek. Hy pak net mielietanne uit soos hy opgewonde verduidelik als is klopdisselboom; toe hy sy kaart indruk, bied die ATM hom ‘n hele reeks Menu-opsies aan. Nou oefen hy elke opsie uit wat die masjien hom bied, sodat hy kan vergelyk of die betrokke “mens in die masjien” se syfers ooreenstem met die bankstaat van die “mense binne bank”. Hy wys my trots die handvol ATM strokies in sy hand.

‘Red nou my siel’, tydmors!’ dink ek by myself.

Banksake hierso is soos veertig jaar gelede in Volkskasbank in Die Republiek. Daar is geen draaiglasdeure of tydkubus drukgange waardeur jy kom en gaan nie. ‘n Deurwag swaai teateraal ‘n glasdeur vir jou oop en groet jou met die woorde “Jy’s welkom!” Sodra jy in ‘n Akkra banksaal instap fluister mense soos outyd in ‘n biblioteek. Dan moet jy vir ‘n oomblik sit op ‘n gestoffeerdestoel terwyl ‘n klerk of sekeuriteits persoon naderkom en in ‘n fluisterstem vra wat jy daar kom maak. Die heeltyd is dit ‘n gegroetery. Almal knik –glimlag –knik en bied jou ‘n slaphandskud en die vroueklerke bied ‘n knikkie van die knieë by. Dan wip hulle daar weg en bring die vorm wat jy sou benodig en saam gaan staan julle nou statig by ‘n houttoonbank in die middel van nêrens. Die vorm word deur die klerk ingevul, stadig, netjies en noukeurig met swart-ink in skoonskrif. Jy dikteer net vir wie, rekening nommers en adresse en someer. Nee, moet nog nie teken nie, die bankklerk moet die handtekening in-persoon offisieël waarneem!

Vandaar gaat staan jy in ‘n ry, vormpie in die hand – heilige stilte. Binne enkele minute is jy voor ‘n regte offisieële bankklerk. Weer ‘n vreeslike gegroetery, knik en glimlag en knieknikkie wat daarmee saamgaan – dankie vir koeëlvasteglas of jy kry ‘n komplimentêre klapsoen. Die klerk vra dat jy daar en dan die betrokke vormpie teken. Heilige stilte – als baie offisieël. Na ‘n paar swart-ink stempels en sleutelbord gevroetel, ontvang jy die transaksiestrokie en swaai die deurwag weer swierlik die glasdeur vir jou oop.

Ek voel aangedaan, soortvan adellik. Ek kom sommer weer môre, nét om my bankbalans te kom vra!

Kayaye vrouens in Accra se Yam Mark dra swaar vragte op hulle koppe rond.

Sodom en Gamora

My vriendin en ek gaan besoek toe Agbogbloshie in Akkra.  Dis boendoes toe – vir dié wat wonder waar dit is. Dis ‘n plek soos geen ander nie.  Vrouens dra vragte in die mark rond op hulle koppe. Die draers se straatnaam is “Kayaye”. Hulle verdien so vyftig rand (ZAR) per dag, waarvan hulle R25 per aand moet betaal om soos hoenders op ‘n bondel te slaap in ‘n kamer.  Die wat op straat in stegies of onder lorries slaap, staan ‘n groot kans om verkrag, beroof of aangerand te word.  Baie van die vrouens het piep klein kinders met hulle. Kinderdiefstal is algemeen.

Kayaye vrouens in Accra se Yam Mark dra swaar vragte op hulle koppe rond.

Kayaye vrouens in Accra se Yam Mark dra swaar vragte op hulle koppe rond.

Kayaye-vrouens kom na Akkra, vanoor die hele Ghana, vir verskeie redes.  Droogte, geweld, armoede, gesins tragedie, seksuele teistering, noem maar op, die lys is eindeloos.

Hulle almal hoop om in die groot stad van Akkra ‘n beter lewe te vind, maar besef gou dat hulle tussen vier miljoen ander Afrikane moet kompeteer vir ‘n aalmoesie.

Kayaye Ladies

Die geld wat hulle verdien stuur hulle terug na waar hulle vandaan kom. Sommige woon vir jare in hierdie haglike omstandighede en bly geld terugstuur. Almal droom van ‘n beter toekoms. Ons kom af op ‘n NGO wat van die Kayaye oplei as kleremaaksters en haarkappers.  Dis ‘n piep klein warm verterk met plek vir ses masjiene. Almal is doenig en aan die stik. Musiek blêr en dit klink soos vinke in ‘n boom soos wat almal gelyk gesels.

Plek vir ses naaldwerkmasjiene

Plek vir ses naaldwerkmasjiene

Te danke aan die NGO’s se werk – word Kayaye vrouens aangemoedig om terug te gaan skool toe.  Die skole neem hulle kinders gratis in.  Skole is beknop met maklik 80 skoliere in ‘n enkele bloedwarm hout vertrek.  Ons het drie skole sommer in ‘n klipgooi vanaf mekaar besoek.  Hulle was stampvol, oorvol.

Skool

Kayaye, en hulle kinders word aangemoedig om terug te gaan skool toe.

Trotse Kleremaakster

Trotse Kleremaakster

Hierdie kleremaaksters is trots en kan nie wag om terug te gaan en te werk en ‘n beter verdienste te maak in die statte waar hulle vandaan kom nie. ‘n Opleidings kursus neem twee jaar om te voltooi.

Ietwat van 'n ander perspektief

Ietwat van ‘n ander perspektief

Verbasend genoeg is daar vars gewaste wasgoed wat uithang, in ‘n plek sonder lopende water of spoel toilette nie.  Natuurlik hang my kop in skaamte oordat ek so aangaan oor die ‘kwaliteit’ van water wat in my huis vrylik uit krane loop.

Die vrouens is aan die giggel en deel grappies. Daars hoop.  Hoop dat dit nie vannag sal reën nie.  Hoop dat hulle kinders skool  opleiding sal ontvang. Hoop dat hulle baie vragte sal kry om rond te dra. Hoop dat hulle genoeg geld kan huistoe stuur.  Hoop dat hulle tyd hier sal kortstondig wees. Hoop dat hulle iets anders in die nabye toekoms sal kan doen om mee geld te verdien.

Kayaye Glimlag

Ten spyte van hulle omstandighede, is hulle besig om grappies te deel

Party rus of deel ‘n ete terwyl hulle sommer net so sit in hulle blikskottels.  Sommiges lê en slaap op sakke Yams (wortel groente amper soos patat) of onder lorries. Die meeste hol soos miertjies eindeloos op en af met bondels vrag wat hulle tussen mense en elektriese kabels deur manoever.

Rus

Hulle deel ‘n ete terwyl hulle sommer so sit in hulle blikskottels

Die NGO wat hulle help is Muslim.  Alle Muslims is nie sleg  en boosaardig nie.

Hoe bevoorreg het ek nie gevoel nie – Ek kon huistoe gaan en die vuil van my voete afwas.