Tag Archives: Bynaam

Planting

Majazaan. Die een wat ‘n jas dra.

My Pa se eerste taal was nie Afrikaans nie dit was Zulu.  Hy het dit sommer so terloops aangeleer terwyl Memme hom geabba het, op die plaas in Witrivier.  Wanneer iemand Zulu praat so gemaklik sonder ‘n aksent, is ‘n gepaste Zulubynaam; ‘n groot eer.

Sodra ‘n motreën (Kiza) die grond se nat in die neusvluels stoot, het my Pa so roering in hom gekry.  Geen geselsskap kon hom verder interesseer nie.  Hy het bly uitkyk by die venster en die jasse op die kapstok opgeweeg met die oog.  Sommer so in die middel van ‘n sin het hy sonder sokkies; sy vellies aangeglip.  Hy het ‘n handvol gedroogte saad in koerantpapierkoevertjie van die kombuisvensterbank gaan uitkies.  Die eerste beste jas is aangeglip en die kraag opgeslaan.  Vandaar sy bynaam, Ma-jazáán. Die een wat ‘n jas dra.  Daai jasse was meestal te groot, sy Pa se jas, of een van sy broers se jasse. Enige jas het gewerk vir hom wat sy plant-lus nie kon inhou nie.

Mense wat plant belê in ‘n belofte van môre.

Daar in die reën het jy my Pa gekry, op sy knieë, en vroetel-skoffel-druk-en-steek in die grond. Plant was sy ding.  Niks kon daarmee vergelyk nie.  Elke jaar het hy iewers ‘n boom geplant, in Maart, sodat die wortels in Mei-verjaarsdagmaand stewig kon vasstaan.  So in die ry deur die Laeveld het hy eendag vir my gesê: “Daar staan drie-en-dertig-jaar se boom”.  Daai tyd was ek net ‘n kind, en vandag kan ek nie onthou waar al sy verjaarsdagbome staan nie.

Ek het nie groenvingers nie.  Inteendeel, my varings staan nie boskop soos my Ouma sin nie, my Malvas lyk steeds soos stiggies en my Viooltjies kry te veel water.  Daar is sade wat droog op koerant in my kombuisvensterbank maar ek plant, en vroetel in nat grond, skoffel grond óm en krap blare bymekaar.

Wanneer dit Kiza (motreën) kan ek op geen geselsskap konsentreer nie; ek soek daai een wat altyd jas dra; iewerste  grou hy in ‘n bedding.

Advertisements
Sonder 'n stingel

Ek is ‘n belofte aan ‘n sterwende man

Hoe kan ‘n “sonder die stingel gebore” met mansname geseën word?

Sonder-'n-stingel

Sonder-‘n-stingel

Op my tyd het ek self al ‘n vroumens Pieter, Peet, Jake’s en Ossewania ontmoet.  Sekerlik het die oorlogtyd en konsentrasiekampe die oumense na uiterste naamgee gedryf.  Destyds, in die maerjare van die neëntien-sestigs op Standerton, het ek ook my aardige naam gedêps.

Ontbyt is waar al die famlie aangesit het en skaapvet op varsbrood smeer. Biltongskyfies sny bo-oor mieliepap …My Moeder was hoog-swanger met my – toe haar houtbeen-rooikop Pa so al sukkel-sukel om die ontbyttafel stap. Suikersiekte en hartkwale loop harstallig dik in onse familie.  Uit die bloute merk hy teenoor my Moeder op, dat híerdie kind wat sy dra- sý name moet kry. “Ja-Paaaa, ek belowe” was my Moeder se ongeêrgde antwoord.

Daai tyd, op die plaas, het niemand ‘n kind naam gegee totdat die geboorte oorleef is nie. Eers ses maande later is daar geplan aan doop – wat móés saamval met nagmaal. Enkele dae later is die houtbeen Vader so stilletjies in sy slaap oorle. Tussen al die hartseer kom ek as troos- al skreeuend twee of drie aande later – nes my oorle Oupa – bos krul rooi hare. My Moeder voel toe só skuldig dat sy “’n belofte gemaak het aan ‘n sterwende man”. Die grond nog vars bo-op die houtbeen-Vader; is ek op ‘n brose vyf dae oud gedoop as Diederick Daniël Janse van Rensburg. Daar was geen nagmaal nie, net ék met my rooi-Oupa se name en Ma se trouvan. Almal noem my Daniël, op skool het ek gou geleer om my min te skeel aan dié wat wou spot. Dit was uniek, vreemd en ‘n geselssie met elke nuwe ontmoeting. “Hoeveel ander Daniëls kên jy “sonder ‘n stingel?” Só het ek nooit eers oorweeg om ooit my naam te verander nie. Daar was vele verwarring en giggels deur die jare met mense wat dit tog te aardig vind. Die bankmense en binnelandesake ouens krap vandag nog hulle kop daaroor.

Afrikaners vind humor in ráák beskrywings en deel byname uit wat kleef vir áltyd. Noem my Karel, word “Meraai se Matewis kat” en voordat jy jou oë uitvee noem almal op die dorp jou Karelkat en later Matkat. In Suidwes ruil die Wambo’s die r en die l om. Só lees daar op die Id document Lasalus en nie Lazarus nie In die Richtersveld en Suide van Namibië gee die Nama’s ook hul kinders soms snaakse name. Ons hoor van Badprop, Tjotterjot, Keesbene, Koekhaar, Doringdraad, Vierietjie, Koeka, Draadkar, Poena, Nonnies, ‘n paar Colgates, Omo ens.

Suidwes se Basters van Rehboth maak laslap name. Shandré, Chess-Lynn, Rhozelda, Quéritha, Haybre Shernice, Lucresia om net ‘n paar te noem. Die reël is as jy dit nie kan spel of eerste keer uitspreek nie, vra wáárvandaan.

Snaakse Vanne gee duidelik ook probleme. Al gehoor van Mnre Nis wat hulle Van wou verander? 
Be-ampte by Binnelandse sake vra hoekom? Lees gou bietjie hier sê Mr. Nis, en dan sê jy vir ons hoekom níé, antwoord die broers en hou koeverte geadresseer aan hulle uit. Mnr. A. Nis en Mnr. P. Nis. Nóg snaakser is die skeeloog onderwyser met die Van Wijdkijk. Op skool was ‘n paar Hol-langse (níé Hollandse) vanne woes snaaks soos ene Snotgras, Buffelbout, Trantaal (níé Tarrentaal) Keteldas, Papenfoes, Drollapper, Fokkens, Mr Moerse, Mr Klinker en Mev. Trill. Probeer Koekemoer en Bezuidenhout verduidelik aan Engelse mense. (Choc –hen –mur en Bes-wiet-hen-hut.)

Byname dra jy trots tot jou dood toe. Kyk jy krieket of rugby dan ken jy nie Bernardus Lambertus en Willem Jacobus maar wel Dagga en Spinnekop Hulle sou nie droom om op hulle geboortename genoem te word nie. Daar was Viervoet (Liebenberg), Bok (Markram), Haas (van Zyl), Hakkies (Husselman), Duimpie (The-ron), Scholla (Scholtz), Makwas (van der Walt), Chappy (van Vliet), Slang (Roux), Stompie (Fourie), Kraai (van Niekerk), Kriek (Erasmus), Wommers (Brown), Muis (Viviers), Biltong (Grobbelaar) en Vlakhaas (Ross).Ek self het al van Piet-Piston, Daantjie-Dik, Gerrie-Vlerrie, Jannie-Blomoor, Arlie-Alsverniet, Charmaine-Wyn, Gert-Jakkals, Piet-Paashaas en Molla-Muis gehoor. Aan Spiekeries, Mannetjies, Piston, Waslap, Vleis, en Bakkies gaan ek nie eens karring nie.  Dit kan net te lank aangaan.

Die atlas wys my plekke het ook giggels in. Dorpsname, of plaasname, hoe klink: Vlermuisvlakte, Sonstraal, Houmoed, Granaatboskolk, Spoegrivier, Platbakkies – die gevolg van ‘n kroeg-geveg? Waarvandaan is Grootmis (naby Kleinsee) en die mooiste ene tweebuffelsmeteenskootmorsdoodgeskietfontein.