Tag Archives: Vrystaat

Oupa Vrystaat en Kakkerlak…

 

My Oupa se sweep het agter die deur aan ‘n hakkie gehang. Een dik en een dun punt het die vloer so kieliestreep getrek wanneer die deur toeswaai. Almal het geweet Oupa se sweep-swiep was vinniger as slangpik en harder as geweerskootklap. Die dorp en Kerkraad het in fluisterstemme geskinder van Oupa wat vir sy volk, grond uitgedeel het.

 

Hy was die kalmte vanself en ek vermoed hy het dit heimlik geniet om anders te wees. Gedorie waar; ek het Oupa nooit een keer hoor skree of vloek nie. Maar Oupa het bees en skaap aanja, vanuit sy bakkie met sy sweep.  Hy het eenslag ‘n perdebynes onder die dakoorhang met die sweeppunt afgepiets. Die werkers was doodsbang vir daai gryskop met sy groen fluweekbroeks en kruisbande. Hy het geruik na Lux seep, Old Spice, Bryl Cream, Kiwi skoenpolitoer en Boxer twak en het Wilsons toffies in sy broeksak gedra.

 

Oupa Vrystaat het altyd na middagete sy pyp gestop en sy hoed op sy kop geplant. Dan vat hy sy sweep in die een hand en geelkierie in die ander hand. Aan die eenkant was sy spikkelhond, hy het met so driebeen wip-stappie met Oupa oor die werf gestap. Kakkerlak was altyd Oupa se skadu, en hulle was orals saam op vendusie. Kakkerlak kon ‘n gemsbok op die volgende rooiduin lank voor almal, eerste raakkyk en spoorvat was sy ding. Kakkerlak se hoed was getooi met ‘n verinneweerde pouveer. Oupa se hoed had ‘n plat groen veertjie in die hoedband wat opstaan in die wind wanneer Oupa sy dieselbakkie bestuur.

 

Kakkerlak was ‘n geel-rimpel Namib boesman wat agterop die bakkie saamgery het, want spikkelhond was voor langs Oupa. Oupa het gesê: “Die dag as sy spikkelhond leer om plaashekke oop te maak, kan sy spikkelhond en Kakkerlak plekke omruil.”

 

As Oupa en Kakkerlak weerskante van die tabakblare se rye gestap het, het hulle net soos daai twee punte van die sweep gelyk, een dik en een dun.

 

Net sy Ma het hom Gogga geroep maar al die ander werkers het gesê dis te mooi vir iemand so lelik, en hom Kakkerlak gekoggel. As Oupa hom so geroep het, het Kakkerlak se pienk tannevleise gewys en het hy met wakker oë als geluister wat Oupa sê. Dan het Kakkerlak geantwoord: “ Ek hoor hom, my Kroon”.

 

Oupa Vrystaat het goeters geweet sonder dat mense dit vir hom kom sê het. Hy het als geweet van beeste en skaap, vendusies en markpryse, oes en plant, van reën en droogte, van die Bybel en van oorlog. Net die regering en belastingman het hom omgekrap.

 

Kakkerlak was Oupa se voorman want hy kon stywe lyndrade span en reguit ploeg met die trekker, en hoor nog Oupa sê: “Ek het Kakkerlak reeds kleintyd na my hand geleer.” Daai voorman het gesnuif, pruim gespoeg, gedobbel en gevloek wanneer hy gedink het Oupa is te vêr om te hoor. Ek dink nie Oupa het hom daarvan geleer nie.

 

Toe klein Miena met ‘n lap oor die oog in die kombuisdeur kom snik het, het Oupa gewéét Kakkerlak was stormdronk en kaalgat aan die dans om die vuur by die stroois. Oupa en sy sweep en my Pa en die spikkelhond is donkernag uit. Miena se gekerm was erger as koei wat kalf, en ek moes laat nag tee maak en lakens opskeur vir bindlappe.

 

Sekerlik het ek daai aand diep geslaap, want ek het niemand met die dieselbakkie hoor terugkom nie.

 

Die volgende oggend het die son lang skadustrepe by die hout tabakstoor geskuif, maar daar was geen teken van Oupa se sweep of van Kakkerlak nie. Inteendeel – geen siel het dit oor die werf gewaag nie. Ouma en Miena het heel oggend die spêns uitgepak en rakke afgewas en uitgelê met Landbouweek se geel advertensieblaaie. Miena se oog en wang het kompleet gelyk soos ‘n dubberdoor eier. Oupa het draadloos geluister en met my Pa oor veilings en reën en wolke gepraat. Daai spikkelhond het ‘n paar keer tussen die stoep en die windpomp gehol en dan op die trap van die rooistoep kom staan, en vir Oupa in die oë kom kyk.

 

Heeldag wou ek weet wat aangaan. Die hele huis het skielik in fluisterstemme gepraat en stil gebly as ek instap. Ek was elf-jaar oud en Ouma het gesê ek moet ophou tanne tel en my heeldag rondgestuur vir eiers uithaal en die hele groente boord nat te lei. Daarna moes ek perd opsaal en ry om vir die bure gaan sê hulle dorpers het draad gespring en wei in Ouma se lusern.

 

Twee dae later het Oupa se sweep weer geswaai vanaf die hakkie agter die voordeur. Wanneer die deur swaai het die sweep se kortpunt geklap soos ‘n droë kareeboomtak wat afbreek. Die kortpunt het oor die jare bly uitrafel en nooit weer het die sweep soos geweerskoot geswiep nie. Daai spikkelhond het nou alleen met Oupa uitgestap en bly sirkels hardloop met sy neus laag in die sand.

 

Miena het oornag witgrys geword, haar gesigswelling het weldrae beginner sak maar haar oog het bly rondspring; boontoe en agtertoe soos ‘n flitslig bome toe, soos wanneer iemand uile jag. Goete het soos pap uit haar hanne bly val, maar Ouma het net bly koppies vervang by die Koöperasie. Party dae het Miena ure lank oor die kombuis se half-deur in die sonnetjie gestaan en uitkyk met een spring-oog en een wat staar na niks.

 

Vir Kakkerlak het ek jare later, net vir een dag weer gesien, tydens Oupa se begrafnis. Met einste Pouveer-in-die-hoed het hy kis gedra tot anderkant die tabakstoor en die sweep op die kis gelê voordat die ding laat sak en toegeskoffel is.

 

Die Kerkmense het gefluister by die begrafnisete dat Oupa mos doeityd vir dronk Kakkerlak aan ‘n Kareeboom in die veld gaan vasbind het met daai einste sweep. Hulle reken Kakkerlak was ‘n gevaar vir homself en ander. Toe Oupa reken Kakkerlak het nugter tot sy sinne gekom, vind hulle net sy sweep daar by die Kareeboom. In sy dronk waansin het Kakkerlak waaragtig die sweep met sy bek sonder tanne deurgekou.

 

Voordat die teedrinkery verby is, hoor ek jare lank het die distrik se polieste ook na Kakkerlak gesoek het, oor Miena se oog-ding. Gereeld het hulle hom kom uitsnuffel op die plaas, maar kon nooit hande lê op Kakkerlak nie.

 

Dis toe dat ek besef; Oupa Vrystaat se andersheid was sy geheim, en Kakkerlak was uit die oog, maar altyd, in armlengte van Oupa af.

Typing Love Letters

Negentien en twee

Trou is nie perdekoop nie, maar as jy Ghanees is, betaal jy vir die perdekar ook. ‘n Vrou kan sewe-en-dertig wees, met ‘n kroos van vier, voordat sy haarself einde te laas voor die kansel bevind. Huweliksmaats word soms deur families gekies, as jy gelukkig is, word jy darem geken in die saak. Hier in Ghana trou jy jouself morsdood. Eers voor die magistraat, sodat die staat jou huwelik herken en jy minder belasting kan betaal. Volgende trou jy tradisioneel in jou stat sodat jou Hoofman en stam jou huwelik herken, en jy jouself van ‘n begrafnis lêplekkie kan verseker. Daarnaas volg ‘n properste Kerktroue sodat jou kinders eendag gedoop kan word. Die Europeërs se inmeng is orals te siene want Ghanese se ryk kultuur is bespikkel met Westerse tradisies. Wit hoepelrokke, ‘n string bont blommemeisies en rêgte trouringe is nou allerdaags. Dis net meer kleurvol. Baie meer kleurvol. Afrika bang mos nie kleur nie.

Maar ja, verskillende tiertjies dra verskillende strepies. In die vroeë negentigs het ek my liefdesbriewe met ‘n elektroniese tikmasjien getik. Netjies en noukeurig het ek my jongmenslewe in Pretoria vasgevang tussen twee of drie velletjies lugpospapier. So, kon ek meer lawwighede op papier inpas, en die hele vlerk-slepery bedryf was tog al te statig, uitgemeet in ‘n kadens van briewe pos-en-ontvang. Nadat ek die briewe gepos het, was die afleweringtyd tussen nege dae en twee weke. Daarop het die lang wag gevolg- vir ‘n brief in ontvangs. Daar was genoeg tyd vir besinning, diep denke en inkyk om my eie hart se geheime uit te rafel. Afstand maak die hartklop sterker; ‘n gedruis in jou ore wat ander mense om jou, se stemme uitdoof. Doer bô in Ethiopië was my Vrystaatboerseun; loshande die mees misterieuse ou wat ek in my hele lewe teëgekom het.

Daar was geen ander jongmens wat so makskaap in ‘donker’ diep Afrika gewerk het nie. Hy het oor-en-weer tussen lande, lughawens en kontinente gereis soos studente beweeg tussen lesingsale. Sy skootrekenaar het hy opgekoppel met primitiewe krokodil-knypers aan hotel telefoonkabels om toegang te verkry na sy firma in RSA se databasis. Daai Vrystaatboerseun was die eerste ou van my ouderdom; wat verder as ‘die grens’ gereis het, en teruggekom het. Kiekies van vier-en-twintig op filmrolletjies is ontwikkel: vreemde kiekies van palmbome, kokosvrugte, Massai jagters, pienk flaminke, watervalle en Killimanjaro se yskappie. ‘n Polaroid van ’n eerste draagbare selfoon, teen die oor – so groot soos ‘n kleibaksteen, waar Vrystaatseun onder die N’kruma sirkelboog staan; was uitgestal op my spieëlkas.

Die weke en maande was intens. Die afstand in ‘donker’ Afrika was langer en verder as mens dit net in jou verbeelding meet. Menigtemale het my vriende my kop probeer lees. Party het selfs gemeen die Vrystaatboerseun was denkbeeldig, so skaars en min was sy Pretoria besoeke. Laataand was die Sunnyside woonstelklanke oorweldigend stil. By tye was ek onredelik en pateties. Seker maar die hormone. Daardie vrolike hand-aan-hand verliefdes op straat het ek kliphard en jaloers weg gewens. Romantiese eetplekke, koeksisters, trane-trek flieks en enkel ouens het ek daadwerklik vermy. Ywerig, het ek harder en langer gewerk as al my kollegas. Enige iets net om die tyd te verwyl.

O-wee; die verskriklike opgewondengeit die Vrystaatboerseun kom kuier. ‘n Meisiemens lê ‘topless’ en ‘tan’ vir dae lank op die balkon en laat-loop haar verbeelding oop-ketel. Die dag voor die afspraak word die uitrusting met Delliah-presisie beplan. En daar word ge-‘prim’. ‘Prim’ het te doene met naellak, tweesers, skuimbaddens, parfuum, haarprodukte soos Timotei, vlos, skeermes, krullers en die fynste kant goete in haar besit.

Ek het my negentien liefdes briewe en die twee poskaarte, oor en oor gelees. Dit het my en die Vrystaatboerseun, voor die kansel gekry.

Negentien jaar later woon ons saam in Ghana, onse twee kinders het gevolg op die kansel episode, en ons neem nog steeds vreemde kiekies.